banner8.png

fblogo

 

 

Van plot tot verhaalstructuur

een schrijftip door Jaap Boekestein

 

 

Inleiding

Dit is een verzameling tips en trucs, samengesteld uit de commentaren die ik jaren geleden heb geschreven in de juryrapporten van de King Kong Award en de Millennium Prijs (dat zijn de twee voorlopers van de hedendaagse Paul Harland Prijs). Het is een verzameling regeltjes, tips en trucs voor beginnende schrijvers met genoeg geduld en genoeg ambitie om beter te willen schrijven. Omdat ik de afgelopen jaren best veel  tips heb gegeven, plaatsen we ze hier in een aantal delen.

                Om te plagen, te verwarren en je aan het denken te zetten (waarom wil ik dat toch?), beste schrijver, eindig ik deze inleiding met een allereerste tip:

 

Gun jezelf als schrijver de vrijheid om de regeltjes te negeren.

Maar je kan er maar beter voor zorgen dat je dat op een goede manier doet…

 

Het ambacht

               

1 - De plot

De plot is feite alles en wat er in het verhaal gebeurt, en waarom (de motivatie). Het is de motor van het verhaal, de puzzel waarvan alle stukjes in elkaar grijpen. De plot kan ingewikkeld zijn, of de simpelheid zelve. Als schrijver kan je een plot van te voren verzinnen, of het kan organisch groeien. Belangrijk in een plot is geloofwaardigheid (er mag bijvoorbeeld niet te veel toeval in voorkomen) en logica (alles is logisch. Dat is niet hetzelfde als rationeel. Een plot kan best emotiegedreven zijn, als die emoties maar logisch zijn. Een personage kan bijvoorbeeld iets uit verdriet doen omdat hij net zijn kind heeft verloren) Er mogen ook geen losse eindjes in een plot zitten. Not done is bijvoorbeeld een deus ex machina waar een volkomen nieuw element aan het eind een oplossing biedt. ‘En toen kwam er een grote olifant en die blies met zijn snuit het verhaaltje uit.’

                Een verhaal is meer dan een verzameling gebeurtenissen die de schrijver voor de lezer beschrijft. Er zit een ontwikkeling in, er is een spanningsveld dat de motor vormt voor de handelingen. De lezer wil een verhaal met een goed plot. Dit betekent dus geen uitgewerkte grappen en geen plots met gaten waardoorheen een kudde roze olifanten kan marcheren.

               

2 - Thema

Het thema van het verhaal is eigenlijk de achterliggende gedachte waar het over gaat. Wat vertelt de schrijver feitelijk? Is het een verhaal over liefde, geloof, groei (een erg bekend fantasygegeven), wraak, geluk? Soms hebben schrijvers echt een thema in hun hoofd, soms groeit het vanzelf, en sommige schrijvers zijn zich nooit bewust van hun thema’s: ‘Ja hoor eens, ik schrijf gewoon een verhaal over een detective die een moordenaar opspoort.’ Hmm. Is dat niet het thema van gerechtigheid?

                Als de schrijver te veel nadruk op het thema legt (‘Kijk, milieuvervuiling is heel erg!’) dan wordt een verhaal prekerig. Er zijn verder prima verhalen zonder enige nadruk op wat voor thema dan ook. Vaak zit er dan onbewust een thema in. Het is leuk als je als schrijver je van je eigen thematiek bewust bent, en vaak levert het ook betere verhalen op, maar het is niet noodzakelijk.

               

3 - Een gelaagd verhaal

De interessantste verhalen bestaan vaak uit diverse lagen. De eerste laag kan bijvoorbeeld een smakelijk avonturenverhaal zijn (Neem een fantasycliché: twee helden, een oude en een jonge, moeten samen een schat vinden en een monster verslaan). Op zich niks mis mee, behalve dat het allemaal vrij oppervlakkig en standaard is. Interessanter wordt het als er nog een laag onder zit, bijvoorbeeld eentje die iets vertelt over mensen. Zeg dat de oude held aan het eind van zijn carrière is, terwijl de jonge aan het begin staat. Voor beide personages betekent het slagen in hun doel iets anders. Misschien kijkt de oude held met een mengeling van vermoeidheid en tegenzin tegen de opdracht aan (Dit is zijn laatste en hierna volgt pensionering op een klein boerderijtje bij een neef of zo), terwijl de jonge held enthousiast en ook een beetje zenuwachtig is. Het begin van roem! Opeens krijgt een standaard fantasyverhaal een diepere dimensie... Vanzelfsprekend is daaronder weer een laag mogelijk (en weer één, en weer één...). Bijvoorbeeld een soort archetype-laag waarvoor de oude en jonge held staan voor de ouder en het kind dat volwassen wordt. Oude held geeft goede raad aan jonge held, jonge held leert tijdens het verhaal op eigen benen staan...

                De schrijver kan er voor kiezen diverse lagen heel bewust in een verhaal aan te brengen, maar evengoed kan het hele proces onbewust plaatsvinden. Hoe goed een laag uit de verf komt, hangt ook van de kunde van de schrijver af. Het kan echter geen kwaad om je als schrijver van eventuele lagen bewust te zijn, en er zo nu en dan eens bij stil te staan. Overigens, het bovenstaande fantasyverhaal heeft nu drie lagen, maar kan nog wel wat extra’s gebruiken. Die helden, zijn dat nou eigenlijk mannen, of vrouwen? En slagen ze er nou in de schat te vinden en het monster te verslaan, of sterft de oude held, of misschien de jonge? Of doodt de een de ander uit hebzucht als de schat gevonden is? (De jonge held die de laatste les niet heeft geleerd: vertrouw nooit een ander, of de oude held die gelooft in oude tradities en eer en niet door heeft dat de tijden zijn veranderd.) Talloze mogelijkheden om van een standaardgegeven van een monster, een schat en wat helden een interessant verhaal te maken (Of in ieder geval interessanter dan alleen maar: ‘Twee helden doden een monster en vinden een schat’.)

               

4 - Begin-midden-eind

De oude Grieken onderscheidden in hun drama’s al een begin, een midden, en een eind.

                In het begin van een verhaal introduceer je de elementen die het plot vormen: meestal de hoofdpersonen, de omgeving en het probleem dat in de loop van het verhaal moet worden opgelost (een schat moet worden gevonden, een planeet moet worden verkend, een dreiging die moet worden afgewend, zelfvertrouwen dat moet worden herwonnen, wraak die moet worden genomen, liefde die moet worden beantwoord, noem maar op). Dat begin kan een alinea, een hoofdstuk of zelfs diverse hoofdstukken beslaan.

                Het midden zijn alle acties, handelingen, etcetera die het personage onderneemt, of ondergaat om het probleem op te lossen. Dit kan heel bewust zijn (een detective is op zoek naar een moordenaar) of volkomen onbewust (een groep mensen die elkaar haat zit opgesloten in dezelfde ruimte en langzaam bouwt de spanning op).

                Het eind is waar de ontknoping, de ontlading volgt. Het probleem wordt opgelost (of juist niet). Er is in ieder geval een afsluiting. De weerwolf heeft de laatste kampeerder opgepeuzeld, de tovenaar heeft de demon vernietigd, de ruimtevaarder is eindelijk tot een verstandhouding gekomen met de anderling.

                De meeste leesbare verhalen volgen de structuur begin-midden-eind. Er kan vanaf worden geweken, maar dan moet je als schrijver weten wat je doet.

 

Ontdek meer over Jaap Boekestein.

Meer schrijftips

(c) 2014 Jaap Boekestein

 
 
 
 
 

Joomla Templates by Joomla51.com